Porozumienie Gdańskie: 46 lat od przełomu w pracy

31 sierpnia 2026 roku mija 46 lat od podpisania Porozumienia Gdańskiego. Dokument zakończył strajk w Stoczni Gdańskiej, dał pracownikom prawo do tworzenia niezależnych związków zawodowych i otworzył drogę do powstania Solidarności. Następnym formalnym etapem była rejestracja związku 10 listopada 1980 roku.

Porozumienie podpisali Lech Wałęsa, reprezentujący Międzyzakładowy Komitet Strajkowy, oraz wicepremier Mieczysław Jagielski, stojący na czele komisji rządowej. Nie był to jednak jedyny dokument zawarty podczas protestów lata 1980 roku. Umowa gdańska stanowiła część szerszych Porozumień sierpniowych, do których zalicza się także odrębne ustalenia ze Szczecina, Jastrzębia-Zdroju i Dąbrowy Górniczej.

Najważniejsze daty prowadzące do przełomu:

• 14 sierpnia 1980 roku rozpoczął się strajk w Stoczni Gdańskiej.
• 16 sierpnia powstał Międzyzakładowy Komitet Strajkowy.
• 17 sierpnia ogłoszono 21 postulatów.
• 31 sierpnia podpisano Porozumienie Gdańskie.
• 17 września przedstawiciele komitetów z całego kraju utworzyli NSZZ „Solidarność”.
• 10 listopada 1980 roku związek został zarejestrowany.

Protesty lata 1980 roku zaczęły się przed strajkiem w Gdańsku

Fala protestów była reakcją na pogarszające się warunki życia, podwyżki cen, problemy z zaopatrzeniem oraz ograniczenie możliwości legalnego bronienia praw pracowniczych. Strajki wybuchały już w lipcu 1980 roku, między innymi na Lubelszczyźnie. W kolejnych tygodniach obejmowały następne zakłady i regiony.

Bezpośrednim impulsem do protestu w Stoczni Gdańskiej było zwolnienie z pracy Anny Walentynowicz, działaczki Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża. Załoga rozpoczęła strajk 14 sierpnia. Wśród początkowych żądań znalazły się jej przywrócenie do pracy, powrót Lecha Wałęsy do stoczni oraz postulaty płacowe.

Pierwsze ustalenia dotyczyły głównie załogi stoczni. Gdy pojawiła się perspektywa zakończenia protestu, przedstawiciele innych przedsiębiorstw przekonywali, że strajk powinien trwać do czasu uzyskania gwarancji także dla pozostałych zakładów. Ta decyzja zmieniła lokalny konflikt w skoordynowany ruch międzyzakładowy.

Międzyzakładowy Komitet Strajkowy połączył wiele zakładów

Międzyzakładowy Komitet Strajkowy powstał 16 sierpnia 1980 roku. Reprezentował pracowników nie tylko Stoczni Gdańskiej, lecz także rosnącej liczby zakładów, których delegaci przybywali do stoczni lub zgłaszali poparcie dla wspólnych żądań.

Taka organizacja protestu miała zasadnicze znaczenie. Władze nie negocjowały już wyłącznie z jedną załogą w sprawie podwyżek czy przywrócenia zwolnionych osób. Musiały odpowiedzieć na postulaty odnoszące się do całego systemu reprezentacji pracowników i do zakresu swobód publicznych.

Komitet przyjął 21 postulatów, wywieszonych następnie przy bramie stoczni. Pierwszy dotyczył zgody na tworzenie niezależnych od władz i pracodawców związków zawodowych. Drugi obejmował zagwarantowanie prawa do strajku i bezpieczeństwa uczestników protestów.

Lista zawierała również żądania dotyczące wolności słowa, dostępu różnych środowisk do środków przekazu, uwolnienia więźniów politycznych, ograniczenia cenzury oraz poprawy sytuacji materialnej. Pojawiały się w niej sprawy płac, emerytur, opieki zdrowotnej, urlopów macierzyńskich i zaopatrzenia rynku.

31 sierpnia podpisano porozumienie z komisją rządową

Negocjacje prowadzone w Stoczni Gdańskiej były transmitowane przez zakładowy radiowęzeł, dzięki czemu ich przebieg mogła śledzić załoga. Rozmowy dotyczyły zarówno konkretnych warunków zakończenia strajku, jak i zasad tworzenia nowych organizacji pracowniczych.

31 sierpnia 1980 roku dokument podpisali Lech Wałęsa i Mieczysław Jagielski. Strona rządowa zaakceptowała możliwość powoływania niezależnych, samorządnych związków zawodowych oraz uznała prawo do strajku w granicach, które miały zostać określone prawem. Strajkującym zagwarantowano, że za udział w proteście nie będą represjonowani.

Nie oznaczało to natychmiastowego wykonania wszystkich 21 postulatów. Część ustaleń wymagała przygotowania przepisów, decyzji administracyjnych albo dalszych negocjacji. Największą zmianą było jednak samo uznanie, że pracownicy mogą organizować się poza strukturami związkowymi podporządkowanymi państwu.

Encyclopaedia Britannica wskazuje, że porozumienie zakończyło strajk w stoczni i umożliwiło utworzenie Solidarności. Jego znaczenie wykraczało więc poza doraźne ustępstwa płacowe oraz warunki powrotu do pracy.

Co Porozumienie Gdańskie zmieniło dla pracowników

W realiach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej związki zawodowe nie były niezależnymi partnerami władz. Zgoda na powołanie organizacji tworzonej oddolnie oznaczała pojawienie się legalnej reprezentacji, która mogła występować w imieniu pracowników bez bezpośredniego podporządkowania partii rządzącej.

Dla załóg oznaczało to trzy zasadnicze zmiany:

• pracownicy uzyskali podstawę do tworzenia niezależnych struktur związkowych;
• prawo do strajku zostało oficjalnie uznane w porozumieniu;
• postulaty socjalne połączono z żądaniami dotyczącymi praw obywatelskich.

To ostatnie połączenie było szczególnie ważne. Protest nie ograniczał się już do wysokości wynagrodzeń lub cen żywności. Wolność słowa, ograniczenie cenzury i możliwość niezależnego organizowania się stały się częścią rozmowy o warunkach pracy.

Zmieniło się także życie publiczne. W zakładach tworzono komitety założycielskie, a ludzie niemający wcześniej wpływu na instytucje państwa zaczęli uczestniczyć w zebraniach, wyborach przedstawicieli i publicznych debatach. Solidarność szybko stała się nie tylko związkiem zawodowym, lecz masowym ruchem społecznym.

Porozumienie Gdańskie nie było jedyną umową sierpnia

Określenia „Porozumienie Gdańskie” i „Porozumienia sierpniowe” nie są synonimami. Pierwsze oznacza dokument podpisany 31 sierpnia w Stoczni Gdańskiej. Drugie jest zbiorczą nazwą kilku umów zawartych przez komisje rządowe z przedstawicielami odrębnych ośrodków strajkowych.

Porozumienie w Szczecinie podpisano 30 sierpnia 1980 roku, czyli dzień przed dokumentem gdańskim. Umowę w Jastrzębiu-Zdroju zawarto 3 września, a porozumienie w Hucie Katowice w Dąbrowie Górniczej – 11 września.

Każdy ośrodek miał własną reprezentację i zestaw spraw wynikających ze specyfiki zakładów. W Jastrzębiu-Zdroju szczególne znaczenie miały warunki pracy górników, w tym organizacja czasu pracy. Dokument z Dąbrowy Górniczej wzmacniał możliwość swobodnego tworzenia struktur nowych związków w zakładach na terenie kraju.

Zestawienie Porozumień sierpniowych pozwala uporządkować ich daty i miejsca. Gdańsk pozostaje najbardziej rozpoznawalnym symbolem, lecz zmiana dokonywała się równolegle w kilku regionach i nie wynikała z jednej umowy.

Od porozumienia do rejestracji Solidarności

Po zakończeniu strajku przedstawiciele komitetów z różnych regionów spotkali się 17 września 1980 roku w Gdańsku. Zdecydowali o utworzeniu jednego ogólnopolskiego Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”, zamiast wielu osobnych organizacji regionalnych i branżowych.

Kolejnym sprawdzianem skuteczności sierpniowych ustaleń stała się procedura sądowa. Spór dotyczył między innymi treści statutu oraz odniesienia do kierowniczej roli partii. Ostatecznie 10 listopada 1980 roku Sąd Najwyższy zarejestrował NSZZ „Solidarność”. To ten formalny krok zamknął pierwszy etap przemiany rozpoczętej strajkami i podpisaniem Porozumienia Gdańskiego.

Źródło: Encyclopaedia Britannica