27 września: co upamiętnia Dzień Polskiego Państwa Podziemnego

27 września przypada Dzień Polskiego Państwa Podziemnego. Data odsyła do utworzenia w 1939 roku Służby Zwycięstwu Polski, pierwszej ogólnopolskiej organizacji wojskowej konspiracji po niemieckiej i sowieckiej agresji. Polskie Państwo Podziemne oznacza jednak więcej niż jej późniejszych następców: obejmuje także tajną administrację, nauczanie i pomoc cywilną.

Autor: Redakcja Pragmat. Wydawca: Pragmat. 27 września 2026 r.

Dlaczego rocznica przypada 27 września

27 września 1939 roku, gdy Warszawa była jeszcze oblężona, powstała Służba Zwycięstwu Polski. Jej organizowanie powierzono generałowi Michałowi Karaszewiczowi-Tokarzewskiemu. Kapitulacja stolicy nastąpiła następnego dnia. Początek konspiracji wyprzedził więc formalne zakończenie walk w Warszawie.

SZP miała przygotować dalszy opór w warunkach okupacji. Budowała sieć wojskową i utrzymywała związek z polskimi władzami, które działały poza krajem. Rocznica jej powstania stała się symbolem początku zorganizowanego podziemia. Nie oznacza to, że wszystkie instytucje Polskiego Państwa Podziemnego powstały tego samego dnia.

To rozróżnienie pozwala zrozumieć sens święta. Upamiętnia ono zarówno decyzję o kontynuowaniu walki, jak i późniejsze tworzenie instytucji, dzięki którym część funkcji państwa mogła działać mimo okupacji. Struktury te rozwijały się przez kolejne lata, w różnym tempie i w różnych warunkach.

Od Służby Zwycięstwu Polski do Armii Krajowej

Krótka chronologia pokazuje, skąd bierze się częste mylenie nazw organizacji:

• 27 września 1939 r. — w oblężonej Warszawie powstaje Służba Zwycięstwu Polski.
• Listopad 1939 r. — powstaje Związek Walki Zbrojnej, który przejmuje zadanie organizowania wojskowej konspiracji.
• 1940 r. — rozwijają się struktury Delegatury Rządu na Kraj, cywilnego przedstawicielstwa polskiego rządu na uchodźstwie.
• 14 lutego 1942 r. — Związek Walki Zbrojnej otrzymuje nazwę Armia Krajowa.
• 1945 r. — wojna i zmiana sytuacji politycznej kończą działalność podziemnego państwa w jego okupacyjnej postaci.

SZP, ZWZ i AK należą do historii wojskowego pionu konspiracji. Nazwy te opisują kolejne etapy jego organizacji, a nie trzy określenia całego Polskiego Państwa Podziemnego. Równolegle działał pion cywilny, związany przede wszystkim z Delegaturą Rządu na Kraj.

Nie każda organizacja konspiracyjna była częścią AK lub podlegała Delegaturze. W okupowanej Polsce istniały także inne ugrupowania i sieci pomocy, o różnym zapleczu politycznym i sposobach działania. Mówiąc o Polskim Państwie Podziemnym, warto więc wskazywać konkretną instytucję, zamiast przypisywać wszystkie działania jednej organizacji.

Tajne lekcje i administracja: cywilna strona podziemia

Okupacja przerwała zwykłe funkcjonowanie polskich urzędów i szkół. Tajne nauczanie pozwalało kontynuować edukację poza systemem narzuconym przez okupanta. Zajęcia odbywały się w małych grupach, często w prywatnych mieszkaniach. Nauczyciele przekazywali program, którego nie można było otwarcie realizować w okupacyjnych szkołach.

Konkretnym przykładem jest działalność Tajnej Organizacji Nauczycielskiej. Organizowała ona konspiracyjną pracę pedagogów i pomagała utrzymać ciągłość nauczania. Jej roli nie należy jednak sprowadzać do jednego urzędu Delegatury: była organizacją środowiska nauczycielskiego, współpracującą z cywilnymi strukturami podziemia.

Delegatura Rządu na Kraj pełniła inną funkcję. Jako przedstawicielstwo rządu na uchodźstwie tworzyła podziemną administrację i przygotowywała kadry do pracy państwowej po zakończeniu okupacji. W jej strukturach zajmowano się między innymi oświatą, sprawami społecznymi i dokumentowaniem niemieckich zbrodni. Zadania administracyjne wymagały kontaktu z ludźmi działającymi w terenie, choć jawny urząd nie mógł istnieć.

Do cywilnego obrazu podziemia należy również pomoc prześladowanym. Rada Pomocy Żydom „Żegota”, utworzona w 1942 roku przy Delegaturze, wspierała Żydów ukrywających się przed niemiecką Zagładą. Pomoc obejmowała między innymi organizowanie schronienia, dokumentów i środków utrzymania. Żegota miała własną strukturę i zadania; jej historii nie wyjaśnia samo wyliczenie działań Armii Krajowej.

Przykład działania wojskowego: akcja pod Arsenałem

Wojskowy wymiar konspiracji widać w akcji pod warszawskim Arsenałem z 26 marca 1943 roku. Grupy Szturmowe Szarych Szeregów przeprowadziły wtedy odbicie więźniów przewożonych przez Niemców, wśród nich Jana Bytnara „Rudego”. Była to zaplanowana operacja zbrojna, przygotowana w ramach konspiracyjnych struktur harcerskich powiązanych z Armią Krajową.

Przykład pokazuje zarazem, dlaczego nazwy mają znaczenie. Akcję wykonali członkowie Szarych Szeregów; nie trzeba nazywać ich po prostu „całym podziemiem”. Podobnie tajne lekcje nie były akcją bojową AK, a praca Delegatury nie była tożsama z działalnością wszystkich organizacji cywilnych.

Co oznacza pamięć o podziemnym państwie

Dzień Polskiego Państwa Podziemnego przypomina o próbie zachowania ciągłości państwa w warunkach okupacji. Jej częścią były walka zbrojna, łączność z władzami na uchodźstwie oraz codzienna praca nauczycieli, urzędników i osób niosących pomoc. Każda z tych działalności miała odrębne zadania i własnych uczestników.

Datę 27 września najłatwiej odczytać jako punkt początkowy tej historii, a nie datę założenia każdej późniejszej instytucji. Dalszej lekturze służą materiały historyczne Instytutu Pamięci Narodowej; przy poznawaniu konkretnego wydarzenia warto sprawdzać zarówno jego datę, jak i nazwę organizacji, która za nim stała.

Źródło: Instytut Pamięci Narodowej