Danuta Siedzikówna „Inka”: egzekucja 28 sierpnia 1946

28 sierpnia 1946 roku w więzieniu przy ulicy Kurkowej w Gdańsku wykonano wyrok śmierci na Danucie Siedzikównie „Ince”. Sanitariuszka 5. Wileńskiej Brygady Armii Krajowej miała 17 lat — do jej osiemnastych urodzin brakowało sześciu dni. Tego samego dnia stracono Feliksa Selmanowicza „Zagończyka”.

Autor: Redakcja Pragmat
Aktualizacja: 28 sierpnia 2026 roku

Najważniejsze daty porządkujące jej biografię:

• 3 września 1928 roku — narodziny Danuty Siedzikówny w Guszczewinie.
• 1943–1944 — wejście do konspiracji i szkolenie sanitarne Armii Krajowej.
• czerwiec 1945 roku — zatrzymanie, odbicie z konwoju i dołączenie do oddziału.
• 20 lipca 1946 roku — aresztowanie w Gdańsku.
• 3 sierpnia 1946 roku — wyrok śmierci komunistycznego sądu wojskowego.
• 28 sierpnia 1946 roku — egzekucja w więzieniu w Gdańsku.
• 10 czerwca 1991 roku — unieważnienie wyroku.
• 2014–2016 — odnalezienie, identyfikacja i uroczysty pogrzeb szczątków.

Od rodzinnej tragedii do służby w Armii Krajowej

Danuta Siedzikówna urodziła się 3 września 1928 roku w Guszczewinie na Podlasiu. W czasie okupacji straciła oboje rodziców. Jej ojciec, Wacław Siedzik, został deportowany przez władze sowieckie, następnie opuścił ZSRR z Armią Andersa i zmarł w 1943 roku w Teheranie. Matkę, Eugenię Siedzik, zamordowało Gestapo.

Danuta oraz jej starsza siostra Wiesława związały się z Armią Krajową. Danuta przeszła szkolenie sanitarne. Po wkroczeniu Armii Czerwonej pracowała w nadleśnictwie w Narewce, pozostając w rzeczywistości, w której przedwojenne struktury państwa podziemnego były rozbijane przez NKWD i podporządkowany komunistom aparat bezpieczeństwa.

W czerwcu 1945 roku została zatrzymana wraz z innymi pracownikami nadleśnictwa. Konwój zaatakował patrol 5. Wileńskiej Brygady AK, uwalniając więźniów. Siedzikówna dołączyła wówczas do oddziału jako sanitariuszka i łączniczka, używając pseudonimu „Inka”.

Brygadą dowodził Zygmunt Szendzielarz „Łupaszka”. Siedzikówna służyła między innymi w szwadronie Zdzisława Badochy „Żelaznego”. Jej zadania obejmowały przede wszystkim pomoc rannym, utrzymywanie łączności oraz zdobywanie lekarstw i materiałów opatrunkowych.

Aresztowanie w Gdańsku i proces siedemnastolatki

Po okresowym rozwiązaniu oddziałów jesienią 1945 roku Siedzikówna podjęła pracę w nadleśnictwie Miłomłyn, posługując się nazwiskiem Danuta Obuchowicz. Wiosną 1946 roku ponownie nawiązała kontakt z oddziałem „Żelaznego”. Latem skierowano ją do Gdańska po lekarstwa i informacje potrzebne partyzantom.

Została zatrzymana 20 lipca 1946 roku w Gdańsku-Wrzeszczu. Podczas śledztwa funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa próbowali uzyskać od niej informacje o członkach podziemia. Następnie stanęła przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Gdańsku.

Proces odbywał się w realiach powojennych represji wymierzonych w żołnierzy i współpracowników niepodległościowego podziemia. Sądy wojskowe stosowały wobec nich wyjątkowo surowe przepisy, a postępowania często prowadzono w przyspieszonym trybie, przy ograniczonych możliwościach obrony.

Siedzikównę oskarżono między innymi o udział w oddziale uznawanym przez komunistyczne władze za nielegalny oraz o uczestnictwo w jego akcjach. W materiałach procesu nie wykazano jednak, aby osobiście zabiła kogokolwiek. Zeznania dotyczące jej zachowania podczas starć wskazywały również na udzielanie pomocy rannym, niezależnie od strony, po której walczyli.

3 sierpnia 1946 roku sąd skazał ją na śmierć. Obrońca wystąpił o ułaskawienie, lecz Siedzikówna sama nie podpisała skierowanej w jej imieniu prośby. Bolesław Bierut nie skorzystał z prawa łaski. Wyrok wykonano 28 sierpnia w więzieniu przy Kurkowej.

Co potwierdzają dokumenty, a co należy do pamięci o „Ince”

Dokumenty sądowe i więzienne pozwalają ustalić datę procesu, treść wyroku, miejsce osadzenia oraz dzień egzekucji. Potwierdzają też, że skazana nie osiągnęła pełnoletności. Te elementy nie zależą od późniejszych interpretacji historycznych ani od polityki pamięci.

Osobną kategorię stanowią relacje świadków i przekazy upowszechnione wiele lat po jej śmierci. Dotyczy to zwłaszcza opisów ostatnich chwil skazanej oraz słów, które miała wypowiedzieć przed egzekucją. Nie wszystkie szczegóły występują w dokumentacji sporządzonej w 1946 roku, dlatego nie powinny być przedstawiane jako równie pewne jak data i miejsce wykonania wyroku.

Ważnym elementem pamięci stała się natomiast wiadomość przekazana z więzienia, zawierająca zapewnienie, że Siedzikówna zachowała się zgodnie z wyznawanymi zasadami. Jej sens utrwalił obraz młodej sanitariuszki, która podczas śledztwa nie wydała współpracowników. Także ten przekaz należy czytać z uwzględnieniem drogi, jaką przebył od relacji adresatów do współczesnych form upamiętnienia.

Wyrok unieważniono po upadku systemu komunistycznego

Po zmianie ustroju możliwe stało się prawne zbadanie orzeczeń wydawanych wobec uczestników walki o niepodległość. 10 czerwca 1991 roku Sąd Wojewódzki w Gdańsku uznał wyrok wydany na Danutę Siedzikównę za nieważny.

Decyzja nie była symbolicznym ułaskawieniem. Unieważnienie oznaczało stwierdzenie, że represyjne orzeczenie nie może wywoływać skutków prawnych. Służbę „Inki” potraktowano jako działalność na rzecz niepodległego państwa polskiego, a nie przestępstwo przypisane jej przez sąd wojskowy w 1946 roku.

Rehabilitacja prawna nie rozstrzyga automatycznie każdego sporu dotyczącego powojennego podziemia. Pozwala jednak oddzielić ocenę poszczególnych działań zbrojnych od odpowiedzialności konkretnej siedemnastolatki, której sąd przypisał czyny niewykazane w sposób odpowiadający standardom rzetelnego procesu.

Odnalezienie szczątków i pogrzeb w Gdańsku

Przez dziesięciolecia miejsce pochówku Danuty Siedzikówny pozostawało nieznane. Jej ciało, podobnie jak szczątki wielu ofiar represji komunistycznych, ukryto bez oznaczenia grobu i bez przekazania rodzinie informacji pozwalającej na pochówek.

W 2014 roku podczas prac poszukiwawczych na Cmentarzu Garnizonowym w Gdańsku odnaleziono szczątki, które następnie poddano badaniom identyfikacyjnym. W 2015 roku ogłoszono identyfikację Danuty Siedzikówny. Badania pozwoliły połączyć ustalenia archeologiczne, antropologiczne i genetyczne z dokumentacją historyczną.

28 sierpnia 2016 roku, dokładnie 70 lat po egzekucji, szczątki „Inki” i Feliksa Selmanowicza „Zagończyka” pochowano z honorami na Cmentarzu Garnizonowym w Gdańsku. Miejsce, które przez lata skrywało anonimowe pochówki, stało się zarazem przestrzenią publicznej pamięci o ofiarach komunistycznego aparatu represji.

Dziś imię Danuty Siedzikówny noszą szkoły, ulice i instytucje. Jej postać pojawia się na pomnikach, tablicach oraz podczas państwowych uroczystości. Najpełniejszy obraz „Inki” wymaga jednak zestawiania tych form pamięci z aktami procesu, ustaleniami śledztw oraz wynikami badań identyfikacyjnych.

Tekst opracowano na podstawie zestawienia biograficznego i wskazanych w nim źródeł. Daty procesu, rehabilitacji oraz identyfikacji warto odczytywać łącznie: pokazują one drogę od represyjnego wyroku, przez przywrócenie dobrego imienia, po odnalezienie miejsca pochówku.

Źródło: Wikipedia – hasło z wykazem źródeł