II powstanie śląskie: czego żądali uczestnicy 106 lat temu

Mija 106 lat od wybuchu II powstania śląskiego, rozpoczętego w nocy z 19 na 20 sierpnia 1920 r. Uczestnicy wystąpienia chcieli przede wszystkim usunięcia niemieckiej policji bezpieczeństwa, ochrony polskich mieszkańców oraz równych praw przed zapowiedzianym plebiscytem. Krótkie powstanie doprowadziło do zmian w systemie bezpieczeństwa, ale nie przesądziło jeszcze o przynależności państwowej Górnego Śląska.

Autor: redakcja Pragmat | Data publikacji: 19 sierpnia 2026 r.

Górny Śląsk czekał na plebiscyt w atmosferze przemocy

Po zakończeniu I wojny światowej o przyszłości Górnego Śląska nie zdecydowano od razu. Traktat wersalski przewidywał przeprowadzenie plebiscytu, w którym mieszkańcy mieli wypowiedzieć się za przynależnością regionu do Polski albo Niemiec. Do czasu głosowania obszarem zarządzała Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa.

Stawką był jeden z najważniejszych regionów przemysłowych Europy. Kopalnie, huty, linie kolejowe oraz gęsto zaludnione miasta miały ogromne znaczenie gospodarcze. Jednocześnie miejscowa ludność była zróżnicowana pod względem języka, narodowej identyfikacji i politycznych sympatii.

Polskie i niemieckie organizacje prowadziły intensywną kampanię przedplebiscytową. Towarzyszyły jej demonstracje, napady na działaczy, niszczenie lokali oraz starcia uliczne. Szczególnie silne kontrowersje wywoływała niemiecka policja bezpieczeństwa, nazywana Sicherheitspolizei lub w skrócie Sipo.

Polska strona uważała, że formacja złożona głównie z Niemców nie zachowuje bezstronności i pozwala na zastraszanie polskich mieszkańców. W takich warunkach formalna możliwość udziału w plebiscycie nie gwarantowała jeszcze swobody prowadzenia kampanii ani bezpieczeństwa wyborców.

Wydarzenia w Katowicach przyspieszyły wybuch

Napięcie gwałtownie wzrosło w sierpniu 1920 r., gdy wojna polsko-bolszewicka zbliżyła się do Warszawy. Niemieckie środowiska wykorzystały informacje o trudnej sytuacji Polski jako argument przeciwko przyłączeniu Górnego Śląska do odradzającego się państwa polskiego.

17 sierpnia w Katowicach doszło do zamieszek i ataków na polskie placówki. Śmiertelnie pobity został lekarz i polski działacz Andrzej Mielęcki. Przemoc nie była jedyną przyczyną powstania, ale stała się bezpośrednim impulsem do rozpoczęcia przygotowywanej akcji.

Decyzję o wystąpieniu podjęła Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska. Jej komendant, Alfons Zgrzebniok, wydał rozkaz rozpoczęcia działań w nocy z 19 na 20 sierpnia. Powstańcy uderzali przede wszystkim na posterunki policji i przejmowali kontrolę nad miejscowościami w przemysłowej części regionu.

Walki objęły między innymi obszary dzisiejszych powiatów katowickiego, bytomskiego, zabrskiego, rybnickiego i pszczyńskiego. Akcja nie miała charakteru regularnej wojny przeciwko wojskom alianckim. Jej zasięg i cele podporządkowano sytuacji plebiscytowej.

Powstańcy domagali się likwidacji niemieckiej policji

Najważniejszym żądaniem była likwidacja Sipo. Polscy działacze chcieli zastąpienia jej formacją, w której obie grupy narodowe byłyby reprezentowane na równych zasadach i która podlegałaby kontroli władz międzysojuszniczych.

Żądania uczestników obejmowały również:

• zapewnienie bezpieczeństwa polskim organizacjom, działaczom i wyborcom;
• ukrócenie antypolskiej przemocy przed plebiscytem;
• równouprawnienie ludności polskiej w życiu publicznym;
• dopuszczenie Polaków do służb porządkowych i lokalnej administracji;
• stworzenie warunków do swobodnego prowadzenia kampanii plebiscytowej.

Długofalowym celem polskiego ruchu narodowego pozostawało przyłączenie przynajmniej części Górnego Śląska do Polski. Bezpośrednim zadaniem II powstania nie było jednak samodzielne wyznaczenie granicy. Chodziło o zmianę warunków, w których miało odbyć się przyszłe głosowanie.

To rozróżnienie jest istotne. Powstańcy mogli wymusić reorganizację policji i ograniczyć przewagę niemieckiego aparatu bezpieczeństwa, ale nie mogli zastąpić decyzji plebiscytowej ani późniejszych rozstrzygnięć międzynarodowych.

Osiem dni, które zmieniły warunki przed głosowaniem

Powstanie trwało krótko. Władze międzysojusznicze zgodziły się na rozwiązanie niemieckiej policji bezpieczeństwa i powołanie Policji Plebiscytowej, znanej jako Abstimmungspolizei lub Apo. W nowej formacji mieli służyć zarówno Polacy, jak i Niemcy.

Po uzyskaniu tej zasadniczej koncesji dowództwo polskie zakończyło działania 25 sierpnia 1920 r. Bezpośrednim rezultatem nie było przyłączenie regionu do Polski, lecz zmiana systemu bezpieczeństwa oraz wzmocnienie politycznej pozycji polskiego ruchu plebiscytowego.

Nie oznaczało to pełnego usunięcia napięć. Przemoc polityczna nie zniknęła, a spór o przyszłą granicę pozostawał nierozstrzygnięty. Utworzenie mieszanej policji ograniczało jednak sytuację, w której jedna strona miała wyraźną przewagę w aparacie porządkowym.

II powstanie między zrywem z 1919 r. a walkami z 1921 r.

Trzy powstania śląskie były etapami jednego konfliktu, ale każde wybuchło w innych okolicznościach. Pierwsze, w sierpniu 1919 r., było reakcją na represje, napięcia społeczne i przemoc wobec polskich robotników. Zostało szybko stłumione, a wielu uczestników musiało opuścić region.

Drugie powstanie miało bardziej ograniczone cele polityczne. Rozpoczęto je przed plebiscytem, aby wymusić bezpieczniejsze i bardziej równoprawne warunki kampanii. Jego sukces należy oceniać przede wszystkim przez pryzmat rozwiązania Sipo i utworzenia mieszanej policji.

Trzecie powstanie wybuchło w maju 1921 r., już po plebiscycie. Jego uczestnicy walczyli o korzystniejszy dla Polski podział spornego terytorium. Dopiero późniejsze decyzje międzynarodowe doprowadziły do wytyczenia granicy i przekazania Polsce części Górnego Śląska w 1922 r.

Oś wydarzeń od pierwszego powstania do podziału regionu

Polityczny sukces nie był jeszcze decyzją o granicy

Znaczenie II powstania polegało na pokazaniu, że polska społeczność Górnego Śląska dysponowała strukturami zdolnymi do skoordynowanego działania. Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska wywarła nacisk na administrację międzysojuszniczą, nie próbując jednocześnie samodzielnie rozstrzygnąć całego sporu terytorialnego.

Powstanie wzmocniło pozycję polskich organizacji przed głosowaniem i doprowadziło do konkretnej zmiany instytucjonalnej. Nie należy jednak przypisywać mu rezultatów osiągniętych dopiero w kolejnych miesiącach. Wynik plebiscytu, III powstanie oraz międzynarodowy podział regionu były osobnymi etapami.

Przebieg powstań, sylwetki uczestników i miejsca związane z walkami dokumentuje Muzeum Powstań Śląskich w Świętochłowicach. Najbliższym kolejnym etapem po wydarzeniach sierpnia 1920 r. był plebiscyt z 20 marca 1921 r. — dopiero jego wynik otworzył drogę do następnego konfliktu i ostatecznego wyznaczenia granicy.

Źródło: Muzeum Powstań Śląskich w Świętochłowicach