Układ z 25 sierpnia 1939 r.: co gwarantował Polsce

Autor: Redakcja Pragmat
Ostatnia aktualizacja: 25 sierpnia 2026 r.

25 sierpnia 1939 r. Polska i Wielka Brytania podpisały w Londynie układ o pomocy wzajemnej. Brytyjskie zobowiązanie oznaczało udzielenie Polsce wsparcia w razie agresji, lecz nie zawierało obietnicy natychmiastowego wysłania nad Wisłę określonej liczby dywizji. Najbliższymi sprawdzianami dokumentu stały się niemiecka napaść 1 września i brytyjskie wypowiedzenie wojny Niemcom 3 września.

Najważniejsze rozróżnienie dotyczy trzech odrębnych kwestii:

• układ ustanawiał zobowiązanie polityczne i prawne;
• wypowiedzenie wojny wymagało decyzji rządu;
• skuteczna pomoc zależała od planów, sił, czasu i położenia geograficznego.

Londyn, 25 sierpnia: porozumienie w ostatnich dniach pokoju

Układ podpisano zaledwie tydzień przed niemiecką napaścią na Polskę. Europa znajdowała się wówczas w stanie ostrego kryzysu, a możliwość wojny nie była już odległą hipotezą. Dwa dni wcześniej zawarto pakt Ribbentrop–Mołotow, który zmienił strategiczne położenie Polski. Porozumienie polsko-brytyjskie miało pokazać, że agresja na Polskę nie pozostanie wyłącznie konfliktem polsko-niemieckim.

Dokument nie powstał jednak jako szczegółowy plan kampanii wojskowej. Był traktatem międzypaństwowym, który określał przesłanki wzajemnej pomocy oraz obowiązki obu stron. Jego sens polegał również na odstraszaniu: Berlin miał brać pod uwagę, że atak na Polskę może uruchomić szerszą wojnę europejską.

Archiwalny tekst opublikowany przez The Avalon Project przy Yale Law School identyfikuje porozumienie jako układ zawarty w Londynie 25 sierpnia 1939 r. Pokazuje też, że zobowiązanie było wzajemne — nie dotyczyło wyłącznie brytyjskiej pomocy dla Polski.

Co wynikało z literalnej treści układu

Pierwszy artykuł przewidywał, że jeśli jedna ze stron zostanie uwikłana w działania wojenne z europejskim mocarstwem wskutek jego agresji, druga udzieli jej niezwłocznie wszelkiego wsparcia i pomocy pozostających w jej mocy. Było to mocne zobowiązanie sojusznicze, a nie jedynie deklaracja sympatii czy zapowiedź konsultacji.

Układ obejmował również sytuacje, w których działania europejskiego mocarstwa wyraźnie zagrażały niepodległości jednej ze stron, a jej rząd uznał opór zbrojny za konieczny. Osobno przewidziano konsultacje dotyczące agresji na inne państwo europejskie, jeżeli tworzyłaby ona pośrednie zagrożenie dla bezpieczeństwa Polski albo Wielkiej Brytanii.

Dokument odsyłał kwestie sposobu wykonania zobowiązań do uzgodnień między właściwymi władzami wojskowymi, morskimi i lotniczymi. To ważny szczegół: traktat tworzył obowiązek pomocy, ale nie wpisywał do tekstu liczby żołnierzy, kierunku ofensywy, terminu rozpoczęcia operacji lądowej ani wielkości dostaw.

Porozumienie zabraniało ponadto zawierania odrębnego rozejmu lub pokoju przez jedną stronę bez zgody drugiej. Weszło w życie z chwilą podpisania, dlatego nie było wyłącznie obietnicą przeznaczoną do późniejszego zatwierdzenia.

Czego układ nie obiecywał Polsce

Najczęstsze uproszczenie polega na utożsamieniu gwarancji z automatycznym przybyciem dużej armii brytyjskiej do Polski natychmiast po ataku. Takiej precyzyjnej obietnicy w tekście nie zapisano. Sformułowanie o pomocy pozostającej w mocy strony pozostawiało przestrzeń do wyboru jej formy i skali.

Nie znaczy to, że zobowiązanie było pozbawione treści. Wielka Brytania przyjmowała obowiązek wystąpienia po stronie zaatakowanej Polski. Czym innym pozostawały jednak możliwości praktycznego wykonania tego obowiązku, zwłaszcza w pierwszych dniach wojny.

Trzy poziomy, których nie należy łączyć

Gwarancja polityczno-prawna określała relację między państwami i konsekwencje agresji. Decyzja o wypowiedzeniu wojny przekształcała konflikt w formalny stan wojny także między Wielką Brytanią a Niemcami. Pomoc wojskowa wymagała natomiast odpowiednich sił, planów operacyjnych, transportu i możliwości dotarcia na teatr działań.

Brytyjskie wojska lądowe nie mogły dostać się bezpośrednio do Polski tak, jak do sąsiadującego państwa. Rozdzielały je znaczne odległości i terytoria innych krajów, a głównym lądowym obszarem działania zachodnich sojuszników pozostawała granica francusko-niemiecka. Sam traktat nie usuwał tych ograniczeń strategicznych.

Nie należy też mylić braku natychmiastowej, rozstrzygającej ofensywy lądowej z brakiem formalnej reakcji. Ocena politycznego wykonania układu i ocena skuteczności pomocy wojskowej odpowiadają na dwa różne pytania.

Od podpisania układu do wypowiedzenia wojny

• 25 sierpnia 1939 r. — podpisanie układu: Polska i Wielka Brytania zawarły w Londynie porozumienie o wzajemnej pomocy. Zobowiązanie zaczęło obowiązywać od chwili podpisania.
• 1 września 1939 r. — napaść Niemiec na Polskę: niemiecki atak uruchomił sytuację przewidzianą przez układ i rozpoczął wojnę obronną Polski.
• 3 września 1939 r. — wojna obejmuje zachodnich sojuszników: Wielka Brytania, a następnie Francja, wypowiedziały wojnę Niemcom.

Chronologię agresji oraz decyzji z 3 września potwierdza opracowanie United States Holocaust Memorial Museum. Brytyjskie wypowiedzenie wojny oznaczało, że niemiecki atak na Polskę rzeczywiście przerodził się w szerszy konflikt. Nie oznaczało jednak automatycznie, że w tym samym momencie zachodni sojusznicy dysponowali sposobem udzielenia Polsce szybkiej i rozstrzygającej pomocy na lądzie.

Właśnie 3 września 1939 r. jest kolejnym weryfikowalnym punktem tej historii: prawne zobowiązanie z 25 sierpnia zostało przełożone na formalny stan wojny Wielkiej Brytanii i Francji z Niemcami, podczas gdy wynik kampanii w Polsce nadal zależał od realnych działań i możliwości militarnych.

Źródło: The Avalon Project, Yale Law School