Komisja Edukacji Narodowej: co zmieniła w polskiej szkole

14 października 1773 roku sejm powołał Komisję Edukacji Narodowej, która przejęła odpowiedzialność za organizację szkolnictwa po kasacie zakonu jezuitów. Data upamiętnia dziś tę instytucję i jest obchodzona jako Dzień Edukacji Narodowej, ale samo święto ustanowiono znacznie później. KEN nie stworzyła współczesnego systemu szkół: jej znaczenie polegało na tym, że edukację zaczęto organizować jako sprawę publiczną.

Dlaczego powołano Komisję Edukacji Narodowej

W 1773 roku papież Klemens XIV rozwiązał zakon jezuitów. Jezuici prowadzili w Rzeczypospolitej liczne szkoły, więc ich likwidacja postawiła państwo przed pilnym zadaniem: trzeba było zdecydować, kto przejmie majątek szkolny i zapewni dalsze nauczanie. Sejm powołał do tego celu Komisję Edukacji Narodowej.

Komisja była centralnym organem państwowym powołanym do kierowania edukacją. W jej skład weszli przedstawiciele elit politycznych i kościelnych. Jednym z najważniejszych organizatorów reform był Hugo Kołłątaj, który współpracował przy zmianach w szkolnictwie wyższym i programach nauczania.

Był to czas kryzysu politycznego Rzeczypospolitej, podzielonej przez sąsiadów. Reforma oświaty miała więc znaczenie szersze niż samo zastąpienie szkół prowadzonych przez jezuitów: edukację wiązano z przygotowaniem obywateli i poprawą działania państwa. Powstanie KEN można zatem rozumieć jako próbę uporządkowania nauczania w chwili, gdy dotychczasowa sieć szkół wymagała nowego zarządu.

Jak KEN organizowała nauczanie

Komisja przejmowała zarząd nad szkołami i funduszami edukacyjnymi, a następnie porządkowała sieć placówek oraz ich programy. Współpracowała z Towarzystwem do Ksiąg Elementarnych, które przygotowywało podręczniki i materiały szkolne. Dzięki temu nauczanie miało być bardziej spójne, a treści lepiej dostosowane do potrzeb uczniów i państwa.

Reformy obejmowały różne poziomy kształcenia. Szkoły parafialne miały zapewniać podstawową naukę, szkoły średnie przygotowywać do dalszego kształcenia, a zreformowane uczelnie kształcić nauczycieli i specjalistów. W programach większą wagę zyskiwały przedmioty świeckie, między innymi matematyka i nauki przyrodnicze, obok języków i przedmiotów humanistycznych.

Nie oznaczało to, że każda szkoła w kraju od razu zaczęła działać według identycznych zasad. Możliwości reform ograniczały różnice regionalne, finanse i polityczna sytuacja państwa. KEN stworzyła ramy organizacyjne i kierunek zmian, ale ich wdrażanie wymagało czasu. Warto więc odróżnić plan reformy od jej zasięgu: jednolity nadzór i programy były celem, a nie natychmiastowym doświadczeniem wszystkich uczniów.

Podręczniki i język nauczania

Jednym z praktycznych wyzwań było przygotowanie książek, które odpowiadałyby nowym programom. Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych opracowywało podręczniki do różnych dziedzin, w tym gramatyki, matematyki i nauk przyrodniczych. Praca nad nimi pomagała ujednolicać nauczanie i wzmacniała rolę języka polskiego w edukacji.

Ważne było również przygotowanie nauczycieli. Reforma programów nie mogła działać bez osób zdolnych prowadzić zajęcia według nowych metod. Dlatego zmiany na uczelniach, zwłaszcza w Krakowie i Wilnie, miały znaczenie dla całej sieci szkolnej. Pokazuje to, że organizacja edukacji obejmowała nie tylko zarządzanie placówkami, ale także materiały używane na lekcjach i przygotowanie osób, które je prowadziły.

Co zmieniła reforma KEN

Najważniejszą zmianą było uznanie, że organizacja edukacji należy do zadań państwa. Szkoły nie były już rozpatrywane wyłącznie jako odrębne placówki prowadzone przez zakony czy lokalne instytucje. Komisja próbowała objąć je wspólnym zarządem, powiązać z siecią szkół wyższych i zaplanować ich finansowanie.

Zmieniło się też podejście do treści nauczania. Więcej miejsca poświęcano wiedzy przydatnej w życiu publicznym i gospodarczym, a program miał wspierać kształcenie obywatelskie. Praca nad podręcznikami i przygotowaniem nauczycieli pokazywała, że reforma dotyczyła nie tylko administracji, lecz także codziennej lekcji.

KEN działała do końca istnienia Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Jej osiągnięcia i ograniczenia trzeba oceniać w realiach XVIII wieku: nie zapewniła powszechnego dostępu do nauki w dzisiejszym rozumieniu, a jej zasięg nie obejmował wszystkich mieszkańców i regionów jednakowo. Pozostawiła jednak ważny wzór centralnego, publicznego nadzoru nad szkolnictwem. To właśnie ten sposób myślenia o edukacji jako zadaniu publicznym łączy reformę z jej późniejszym upamiętnieniem.

Skąd wziął się Dzień Edukacji Narodowej

14 października w Polsce obchodzony jest Dzień Edukacji Narodowej, nazywany także Dniem Nauczyciela. Święto przypada w rocznicę powołania KEN, lecz nie jest uroczystością zorganizowaną już w 1773 roku. Współczesne obchody ustanowiono w XX wieku; ich formę i nazwę określiła ustawa z 1982 roku, która zastąpiła wcześniejszy Dzień Nauczyciela.

Związek daty ze świętem jest więc symboliczny i historyczny. Rocznica przypomina o reformie, która nadała edukacji rangę sprawy publicznej, a obchody są okazją do podkreślenia pracy nauczycieli i innych osób związanych ze szkołą. Nie oznacza to, że obecne szkoły, programy czy zasady zatrudnienia nauczycieli pochodzą wprost z czasów KEN.

Kiedy 14 października pojawiają się szkolne uroczystości i podziękowania dla nauczycieli, warto pamiętać o dwóch odrębnych wydarzeniach: decyzji sejmu z 1773 roku oraz późniejszym ustanowieniu święta. Pierwsze zmieniło sposób myślenia o organizacji nauki w Rzeczypospolitej; drugie nadało tej rocznicy współczesny, edukacyjny wymiar.

Źródło: Gov