28 października 1956: przemówienie Gomułki w Warszawie

28 października 1956 r. Władysław Gomułka przemawiał na wiecu w Warszawie, kilka dni po objęciu funkcji I sekretarza KC PZPR. Jego powrót do kierownictwa partii stał się symbolem Polskiego Października i nadziei na zmianę, ale nie oznaczał końca komunistycznych rządów ani PRL.

Kryzys polityczny po śmierci Bieruta

Bolesław Bierut zmarł w marcu 1956 r. podczas pobytu w Moskwie. Jego śmierć otworzyła okres niepewności w kierownictwie PZPR, a zarazem zbiegła się z narastającą krytyką stalinizmu. W kraju coraz częściej domagano się ograniczenia represji, poprawy warunków życia i większej swobody wypowiedzi.

Znaczenie miały również wydarzenia poza Polską. W lutym 1956 r. podczas XX Zjazdu Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego Nikita Chruszczow skrytykował kult jednostki i część zbrodni Stalina. W czerwcu protest robotniczy w Poznaniu został krwawo stłumiony. Te wydarzenia pogłębiły napięcia społeczne i spory o kierunek zmian w Polsce. Szerszy kontekst tych wydarzeń przedstawia Poznański Czerwiec i Budapeszt.

Gomułka wraca na czele PZPR

Władysław Gomułka był wcześniej przywódcą partii, lecz w 1948 r. odsunięto go od władzy, a następnie uwięziono. W 1956 r. jego nazwisko zaczęło być łączone z polską drogą do socjalizmu i odejściem od najbardziej represyjnych praktyk okresu stalinowskiego.

19 października 1956 r. Gomułka został wybrany na stanowisko I sekretarza Komitetu Centralnego PZPR. Zmianie towarzyszyły napięcia w kierownictwie oraz rozmowy z delegacją radziecką, która przybyła do Warszawy. Przez kilka dni sytuacja pozostawała niepewna, a społeczne poparcie dla Gomułki wzmacniało jego pozycję w negocjacjach.

Co wydarzyło się 28 października w Warszawie

Dziesięć dni po wyborze na I sekretarza Gomułka wystąpił na wiecu w stolicy. Przemówienie z 28 października stało się jednym z najbardziej rozpoznawalnych momentów Polskiego Października: publicznie przemawiał przywódca, którego wielu Polaków postrzegało jako szansę na zmianę kursu.

Ważne jest rozróżnienie dat. Powrót Gomułki na stanowisko I sekretarza nastąpił 19 października, a warszawski wiec odbył się 28 października 1956 r. Przemówienie było częścią szerszego kryzysu politycznego i społecznego, nie zaś samodzielnym początkiem wszystkich reform, które później kojarzono z odwilżą.

Czego społeczeństwo oczekiwało od odwilży

Oczekiwania obejmowały ograniczenie terroru i cenzury, uwolnienie więźniów politycznych, większą niezależność Polski od Związku Radzieckiego oraz poprawę warunków życia. Poparcie dla Gomułki wyrażało więc nie tylko aprobatę dla nowego przywódcy, lecz także nadzieję na zmianę sposobu sprawowania władzy.

Jesienią 1956 r. władze podjęły decyzje, które odpowiadały na część tych nastrojów. Zwolniono z więzienia prymasa Stefana Wyszyńskiego, a zmiany objęły również relacje państwa z Kościołem i niektóre obszary życia publicznego. Skala i tempo tych przemian były jednak ograniczone przez utrzymanie monopolu PZPR oraz zależność Polski od Związku Radzieckiego.

Dlaczego Polski Październik nie zakończył PRL

Polski Październik przyniósł rzeczywiste zmiany i chwilowe rozszerzenie przestrzeni publicznej, ale nie obalił systemu komunistycznego. PZPR zachowała kontrolę nad państwem, a polityczna liberalizacja nie stworzyła wolnych wyborów ani pluralistycznej demokracji.

Dlatego przemówienie Gomułki z 28 października warto rozumieć jednocześnie jako symbol nadziei i jako wydarzenie w granicach systemu. Pokazuje ono, jak silne były społeczne oczekiwania w 1956 r., ale też jak daleko władze były gotowe dopuścić zmiany, zanim ponownie ograniczyły swobody.

Źródło: Dzieje.pl