23 sierpnia: pamięć o ofiarach nazizmu i stalinizmu

23 sierpnia Europa upamiętnia ofiary reżimów totalitarnych i autorytarnych. Data odsyła do 23 sierpnia 1939 roku, gdy III Rzesza i Związek Sowiecki podpisały pakt Ribbentrop–Mołotow. Towarzyszący mu tajny protokół wyznaczał strefy wpływów w Europie Środkowo-Wschodniej, otwierając drogę do niemieckiej i sowieckiej agresji na Polskę.

Autor: Redakcja Pragmat

Co podpisano w Moskwie 23 sierpnia 1939 roku

W Moskwie ministrowie spraw zagranicznych Joachim von Ribbentrop i Wiaczesław Mołotow podpisali niemiecko-sowiecki układ o nieagresji. Oficjalna część dokumentu zobowiązywała oba państwa między innymi do powstrzymania się od wzajemnego ataku.

Znaczenia paktu nie można jednak wyjaśnić bez tajnego protokołu. To właśnie w nim III Rzesza i Związek Sowiecki rozgraniczyły swoje strefy interesów w Europie Środkowo-Wschodniej. Ustalenia dotyczyły obszarów Polski, państw bałtyckich, Finlandii i Besarabii.

Encyklopedia United States Holocaust Memorial Museum wskazuje, że dokumenty stworzyły podstawę polityczną do podziału regionu pomiędzy dwóch agresywnych sąsiadów. Pakt pozwalał Adolfowi Hitlerowi ograniczyć ryzyko natychmiastowej wojny na dwóch frontach, a Józefowi Stalinowi poszerzać sowiecką strefę wpływów.

Nie był to dokument, który sam w sobie rozpoczynał wojnę. Należy rozróżnić trzy etapy: porozumienie dyplomatyczne z 23 sierpnia, późniejsze decyzje władz obu państw oraz zbrojne agresje dokonane we wrześniu 1939 roku.

Tajny protokół przesądzał o losie państw bez ich udziału

Najważniejszą cechą tajnego protokołu było traktowanie suwerennych państw jak obszarów podlegających podziałowi. Polska i pozostali sąsiedzi Niemiec oraz Związku Sowieckiego nie uczestniczyli w ustaleniach, które dotyczyły ich terytoriów i bezpieczeństwa.

Pierwotny protokół przewidywał rozgraniczenie niemieckich i sowieckich interesów na ziemiach polskich wzdłuż linii rzek Narwi, Wisły i Sanu. Po rozpoczęciu wojny oba mocarstwa zmodyfikowały podział w kolejnym porozumieniu z 28 września 1939 roku.

Chronologia ma tu zasadnicze znaczenie:

• 23 sierpnia 1939 – podpisanie paktu o nieagresji i tajnego protokołu.
• 1 września 1939 – napaść III Rzeszy na Polskę.
• 17 września 1939 – wkroczenie Armii Czerwonej na wschodnie ziemie Rzeczypospolitej.
• 28 września 1939 – niemiecko-sowiecki traktat o granicach i przyjaźni koryguje podział okupowanych ziem.
• 22 czerwca 1941 – Niemcy atakują Związek Sowiecki, kończąc okres współpracy obu państw rozpoczęty paktem.
• 2 kwietnia 2009 – Parlament Europejski wskazuje 23 sierpnia jako europejski dzień pamięci.

Ta sekwencja pokazuje różnicę między dokumentem, jego wykonaniem a późniejszą polityką pamięci. Dzisiejsze obchody nie są częścią wydarzeń z 1939 roku, lecz współczesnym sposobem ich interpretowania i upamiętniania ofiar.

Polska została zaatakowana z zachodu i ze wschodu

Niemiecka agresja 1 września rozpoczęła wojnę przeciwko Polsce. Atakowi wojskowemu towarzyszyły od początku zbrodnie na ludności cywilnej. Okupacja niemiecka przyniosła masowy terror, egzekucje, wysiedlenia, pracę przymusową, prześladowania polskich elit oraz Zagładę polskich Żydów.

17 września Związek Sowiecki zaatakował Polskę od wschodu. Władze sowieckie uzasadniały wkroczenie rozpadem państwa polskiego, choć Polska nadal prowadziła walkę, miała legalny rząd i nie skapitulowała. Armia Czerwona zajęła obszary przewidziane dla sowieckiej strefy wpływów, z uwzględnieniem późniejszych korekt granicznych.

Sowiecka okupacja oznaczała likwidowanie polskich instytucji, aresztowania, deportacje w głąb Związku Sowieckiego i represje wobec wojskowych, urzędników, policjantów, ziemian oraz innych grup uznanych za zagrożenie. Jednym z najcięższych przykładów była zbrodnia katyńska dokonana w 1940 roku na polskich jeńcach i więźniach.

Dwa systemy represji nie oznaczają identycznych doświadczeń

Pamięć o dwóch totalitaryzmach nie wymaga uznania ich działań, ideologii ani wszystkich doświadczeń ofiar za jednakowe. Nazistowska polityka rasowa doprowadziła do Holokaustu i planowej eksterminacji europejskich Żydów. Niemcy prowadziły również politykę wyniszczenia i podporządkowania ludności okupowanej Polski.

Stalinizm opierał się na terrorze państwowym, deportacjach, przymusie politycznym, likwidacji rzeczywistych i domniemanych przeciwników oraz sowietyzacji zajętych obszarów. Dla Polski oba reżimy oznaczały agresję, okupację i masowe zbrodnie, ale ich cele oraz metody trzeba opisywać osobno.

Równie ważna jest chronologia. Związek Sowiecki od 1941 roku walczył przeciwko III Rzeszy i przyczynił się do jej militarnej klęski. Nie unieważnia to jednak wcześniejszej współpracy niemiecko-sowieckiej, agresji z 17 września ani późniejszego narzucenia Polsce systemu zależnego od Moskwy.

Dlaczego europejski dzień pamięci przypada właśnie 23 sierpnia

Parlament Europejski w rezolucji z 2 kwietnia 2009 roku zaproponował ustanowienie 23 sierpnia europejskim dniem pamięci ofiar wszystkich reżimów totalitarnych i autorytarnych. Wybrana data łączy współczesne upamiętnienie z paktem, którego tajny protokół symbolizuje podział regionu dokonany ponad głowami jego mieszkańców.

Rezolucja umieszcza pamięć o nazizmie i stalinizmie w europejskim kontekście. Nie sprowadza historii XX wieku do jednego doświadczenia. Państwa Europy Zachodniej, Środkowej, Wschodniej i Południowej przechodziły przez okupacje oraz dyktatury w różnym czasie i w odmiennych warunkach.

Dla Polski 23 sierpnia jest datą szczególnie czytelną. Pozwala połączyć dokument dyplomatyczny z jego następstwami: rozbiorem terytorium, dwiema okupacjami, represjami oraz utratą możliwości samodzielnego decydowania o państwie. Jednocześnie przypomina, że ofiarami byli konkretni ludzie należący do wielu grup narodowych, religijnych i społecznych.

Pamięć o ofiarach wymaga precyzyjnego języka

Określenie „dwa totalitaryzmy” nie powinno służyć mechanicznemu zestawianiu liczby ofiar ani zacieraniu wyjątkowego charakteru Holokaustu. Jego sens polega na przypomnieniu, że zarówno nazistowskie Niemcy, jak i stalinowski Związek Sowiecki odrzucały podstawowe prawa człowieka, stosowały masowy terror i podporządkowywały jednostkę państwu.

Precyzja chroni także przed innym uproszczeniem: przedstawianiem Polski wyłącznie jako terytorium podzielonego na mapie. We wrześniu 1939 roku Rzeczpospolita była suwerennym państwem broniącym się przed agresją. Późniejszy polski rząd na uchodźstwie zachowywał ciągłość prawną, a struktury Polskiego Państwa Podziemnego działały w okupowanym kraju.

23 sierpnia pozostaje więc jednocześnie rocznicą konkretnego porozumienia z 1939 roku i dniem współczesnej pamięci. Pierwsze znaczenie wynika z dokumentów podpisanych przez przedstawicieli III Rzeszy i Związku Sowieckiego. Drugie zostało ukształtowane po latach, gdy europejskie instytucje zaczęły wspólnie upamiętniać ofiary dyktatur XX wieku.

Źródło: Parlament Europejski