1 października: skąd wziął się Dzień Osób Starszych

Międzynarodowy Dzień Osób Starszych przypada 1 października. Ustanowiony przez Organizację Narodów Zjednoczonych, przypomina o prawach osób starszych, ich samodzielności i możliwości uczestniczenia w życiu społecznym. W Polsce sens tego dnia widać także w zwykłych sprawach: czy można wygodnie dojechać do przychodni, załatwić sprawę w urzędzie i wybrać sposób kontaktu z instytucją.

Opracowanie: redakcja Pragmat. Stan na 1 października 2026 r.

Dlaczego ONZ wybrała 1 października?

Zgromadzenie Ogólne ONZ ustanowiło Międzynarodowy Dzień Osób Starszych w 1990 roku. Święto jest obchodzone co roku 1 października, co potwierdza strona ONZ poświęcona temu dniu. Jego ustanowienie było częścią szerszej debaty o starzeniu się społeczeństw i miejscu starszych osób w życiu publicznym.

Ta debata zaczęła się wcześniej. W 1982 roku w Wiedniu odbyło się pierwsze Światowe Zgromadzenie na temat Starzenia się, podczas którego przyjęto międzynarodowy plan działania. Chodziło o to, by państwa uwzględniały starzenie się ludności w swoich decyzjach dotyczących między innymi zdrowia, warunków życia i udziału w społeczeństwie.

Rok po ustanowieniu święta ONZ przyjęła Zasady działania na rzecz osób starszych. Wskazano w nich pięć obszarów: niezależność, uczestnictwo, opiekę, samorealizację i godność. Ta kolejność tematów pomaga zrozumieć, dlaczego 1 października nie sprowadza się do życzeń i okolicznościowych spotkań. To również okazja do sprawdzenia, jak codzienne rozwiązania wpływają na życie ludzi w starszym wieku.

Co oznaczają prawa i samodzielność w codziennym życiu?

Samodzielność nie oznacza, że każdy ma radzić sobie bez pomocy. Oznacza możliwość podejmowania decyzji o własnych sprawach oraz korzystania ze wsparcia wtedy, gdy jest potrzebne. Starsze osoby mają różne doświadczenia, potrzeby i plany. Jedni pracują zawodowo, inni opiekują się bliskimi, działają społecznie lub potrzebują pomocy w części codziennych czynności.

Z tego powodu pytanie o prawa osób starszych jest bardziej konkretne niż pytanie o sam wiek. Czy informacja o usłudze jest zrozumiała? Czy można umówić wizytę bez korzystania z aplikacji? Czy osoba zainteresowana może sama zdecydować, kto będzie obecny podczas rozmowy o jej sprawach? Odpowiedzi zależą od sposobu organizacji usług, a nie od daty urodzenia użytkownika.

Uczestnictwo w życiu społecznym również ma wiele postaci. Może oznaczać udział w wyborach, zajęciach, pracy, wolontariacie lub spotkaniach sąsiedzkich. Warunkiem bywa dostęp do informacji, transportu i miejsca, do którego da się wejść. Sama oferta wydarzeń niewiele zmienia, jeśli droga do nich jest zbyt trudna albo zapisy są dostępne wyłącznie przez kanał, z którego część zainteresowanych nie korzysta.

W Polsce znaczenie mają usługi, transport i kontakt z urzędem

Polski kontekst tego święta najlepiej opisywać przez konkretne sytuacje. Przykładem jest podróż do przychodni: potrzebne są czytelne informacje o trasie, przystanek w rozsądnej odległości i połączenie o godzinie, która pozwala dotrzeć na wizytę. Podobnie działa dostępność biblioteki, domu kultury czy punktu obsługi mieszkańców.

W instytucjach znaczenie ma wybór sposobu załatwienia sprawy. Formularz internetowy może oszczędzać czas, ale warto też sprawdzić, czy dostępna jest rozmowa telefoniczna lub pomoc na miejscu. Czytelne pismo, jasna lista wymaganych dokumentów i możliwość zadania pytania przed wizytą ułatwiają kontakt osobom w różnym wieku.

Nie istnieje jedno rozwiązanie odpowiednie dla wszystkich starszych osób. Jedna osoba chętnie skorzysta z usługi cyfrowej, inna wybierze rozmowę w placówce. Rzetelna ocena dostępności polega więc na sprawdzeniu, czy dostępne drogi kontaktu pozwalają rzeczywiście załatwić tę samą sprawę, a nie tylko znaleźć ogólną informację.

Jak ocenić, czy obchody coś zmieniają?

Wydarzenia organizowane 1 października mogą zwrócić uwagę na potrzeby mieszkańców i stworzyć miejsce do rozmowy. Ich praktyczne znaczenie zależy jednak od tego, co dzieje się później. Pomocne są pytania o konkret: czy poprawiono informację o usługach, usunięto barierę w budynku albo zmieniono sposób zapisów po uwagach użytkowników?

Ważne jest także to, kto bierze udział w podejmowaniu decyzji. Rozmowa o potrzebach starszych osób powinna obejmować same zainteresowane osoby, także te, które nie uczestniczą w zorganizowanych spotkaniach. Ich doświadczenia mogą się różnić w zależności od miejsca zamieszkania, stanu zdrowia, sytuacji materialnej i dostępnych połączeń transportowych.

Najprostszy sprawdzian sensu Międzynarodowego Dnia Osób Starszych można przeprowadzić przy najbliższej codziennej sprawie: sprawdzić, czy lokalna instytucja podaje zrozumiałe informacje, oferuje realny sposób kontaktu i umożliwia dotarcie na miejsce. To pokazuje, jak prawa, samodzielność i uczestnictwo działają poza kalendarzem świąt.

Źródło: Organizacja Narodów Zjednoczonych